Autizm diaqnozundan sonra: valideynlər üçün ilk addımlar

Övladına autizm spektr pozuntusu diaqnozu qoyulduğunu eşidən valideyn çox vaxt təşviş və çaşqınlıq yaşayır, ağlında çoxlu sual yaranır. Ardınca internetdə saatlarla araşdırma başlayır. Oxunan məlumatlarda təsvir edilən əlamətlərin bir qismi uşaqda görünmür, bəziləri isə tam əksinədir. Nəticədə ailə diaqnozu «dəqiqləşdirmək» üçün bir-birinin ardınca fərqli mütəxəssislərə üz tutur.

Bu yazıda diaqnozdan sonrakı ilk dövrdə atılmalı olan əsas addımları izah edirəm. Məqsəd sizi qorxutmaq deyil, qərarlarınızı etibarlı məlumata əsaslanaraq verməyinizə kömək etməkdir.

«Spektr» nə deməkdir və niyə hər uşaq fərqlidir?

«Spektr» sözü autizmin geniş bir yelpazədə, fərqli dərəcələrdə, fərqli xüsusiyyətlər və həssaslıqlarla özünü göstərdiyini bildirir. Buna görə internetdə oxuduğunuz bütün əlamətlərin övladınızda görünməməsi təəccüblü deyil.

Bu, həm də o deməkdir ki, spektrdə olan iki uşaq üçün eyni hazır proqram işləmir: hər uşağa öz ehtiyaclarına uyğun fərdi plan lazımdır.

Doğru mütəxəssisi necə seçmək olar?

Çaşqınlıqdan qorunmağın ən etibarlı yolu müraciət etdiyiniz mütəxəssisləri diqqətlə seçməkdir. Onların hansı təhsili aldığını, hansı sahədə hazırlıq keçdiyini və peşəkarlıq səviyyəsini öyrənməkdən çəkinməyin. Bu, həm vaxt itkisinin, həm də bir-birinə zidd tövsiyələr arasında qalmağın qarşısını alır.

Fərdi təlim planı: diqqətdən başlamaq

Təlim planı uşağın göstərdiyi əlamətlərə, yaşına və çətinliyin dərəcəsinə görə fərdi hazırlanır. Plan hazır olduqdan sonra düzgün vəsaitlərin seçilməsi də çox önəmlidir.

Autizm spektrində olan uşaqlarda diqqətin tez yayınması, təkrarlanan davranışlar və məhdud maraq dairəsi tez-tez rast gəlinir. Öyrənmə isə diqqət tələb edən prosesdir. Buna görə işə adətən dinləmə, diqqətin cəmlənməsi və davamlılığı üzərində çalışmaqla başlanılır: diqqət bərpa olunmadan verilən digər tapşırıqlar gözlənilən faydanı vermir.

Valideyn gündəlik həyatda uşağın diqqətini aktiv saxlamağa çox kömək edə bilər:

• yolda, parkda, evdə ətrafdakı əşyaları barmağınızla göstərib adlandırın;
• fərqli səs tonlarından istifadə edin, uşağın diqqətini çəkə biləcək hər şeydən yararlanın;
• gəzinti zamanı dayanıb onu ətrafdakı ağaclarla, əşyalarla tanış edin;
• uşağın uzun müddət eyni təkrarlanan fəaliyyətə dalıb getməsinə imkan verməyin, onu yumşaq şəkildə yeni fəaliyyətə yönəldin.

Ailənin rolu

Təlim yalnız mərkəzdə keçən saatlarla məhdudlaşmamalıdır. Valideynlərin və uşağa ən yaxın insanların da təlim alması, öyrəndikləri üsulları gündəlik həyatda ardıcıl tətbiq etməsi vacibdir. Uşağın oyaq olduğu vaxtın böyük hissəsi ailəsinin yanında keçir və bu vaxt da inkişaf üçün imkandır.

Çoxsahəli yanaşma: həkim və terapiya komandası arasında əlaqə

Autizmdə yalnız bir müayinəyə — məsələn, yalnız psixoloji və ya yalnız nevroloji qiymətləndirməyə — əsaslanaraq düzgün nəticəyə gəlmək çətindir. Nevroloji, psixiatrik, psixoloji və pedaqoji qiymətləndirmələr birlikdə nəzərə alındıqda uşaq haqqında daha çox məlumat toplanır, təlim proqramı da bu məlumat əsasında daha məhsuldar qurulur.

Praktikada tez-tez rast gəlinən problem odur ki, uşağın təlim aldığı mərkəz həkimin təyin etdiyi müalicədən, həkim isə mərkəzdə aparılan işdən xəbərsiz qalır. Belə olduqda dərmanın müsbət və ya mənfi təsirləri vaxtında bölüşülmür və vaxt itirilir. Buna görə təlim komandası ilə müalicəni təyin edən həkim arasında ən azı qarşılıqlı ünsiyyət olmalıdır.

Dərman müalicəsinə ehtiyac olub-olmaması barədə qərarı yalnız həkim — psixiatr və ya nevroloq — verir. Dərmanla bağlı suallarınız və ya müşahidə etdiyiniz dəyişikliklər olarsa, bunu mütləq həkiminizlə müzakirə edin.

Qida əlavələri, internet və süni intellekt: nəyə diqqət etməli?

Diaqnozdan sonra valideynlərə çoxlu «möcüzəvi» həll təklif olunur. Onların arasında ən çox yayılanı qida əlavələridir: bu gün yüzlərlə fərqli əlavə var və onları əldə etmək asandır. Lakin, məsələn, omeqa-3 əlavələrinin autizmin əsas əlamətlərini yaxşılaşdırdığına dair keyfiyyətli elmi sübut yoxdur. Bundan əlavə, əlavələrin tərkibindəki köməkçi maddələr bəzi uşaqlarda davranışda əlavə narahatlıq yarada bilər. Buna görə hər hansı əlavəyə başlamazdan əvvəl uşağın həkimi ilə məsləhətləşmək lazımdır.

Süni intellekt və internet ümumi məlumat almaq üçün faydalı ola bilər, lakin uşağı görmədən diaqnoz qoya və fərdi ehtiyaclarını qiymətləndirə bilməz. Elmi əsası olmayan tövsiyələri özbaşına tətbiq etmək isə uşağın dəyərli vaxtını itirə bilər. Qərarları həmişə mütəxəssis qiymətləndirməsinə əsaslanaraq verin.